Χαρισοπούλου Σοφία, Κλινική Ψυχολόγος Παιδιού & Εφήβου(MSc, MEd) Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια
23 Νοεμβρίου 2025
Όταν ένα παιδί λέει ψέματα, συχνά οι γονείς ανησυχούν ή θυμώνουν. Όμως τα παιδικά ψέματα δεν σημαίνουν πάντα έλλειψη ειλικρίνειας ή κακή συμπεριφορά. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε τι κρύβεται πίσω από τα ψέματα σε κάθε ηλικία και πώς μπορούμε να τα κατανοήσουμε χωρίς φόβο ή ενοχές.
Η τάση των παιδιών να λένε ψέματα αποτελεί ένα φυσιολογικό και αναμενόμενο κομμάτι της αναπτυξιακής τους πορείας. Καθώς εξελίσσονται η γλώσσα, η μνήμη, η θεωρία του νου, η κοινωνικότητα και η ικανότητα ρύθμισης των συναισθημάτων, διαμορφώνεται και η ικανότητά τους να αποκρύπτουν, να παραποιούν ή να «χρωματίζουν» την πραγματικότητα. Το πώς, το πότε και το γιατί ένα παιδί λέει ψέματα σχετίζεται άμεσα με το αναπτυξιακό του στάδιο. Η κατανόηση αυτής της εξέλιξης βοηθά τους γονείς να αντιμετωπίζουν τα ψέματα όχι ως ανησυχητική ένδειξη, αλλά ως μια ευκαιρία κατανόησης και καθοδήγησης.
Στην ηλικία των 2–3 ετών, τα ψέματα έχουν έναν αθώο χαρακτήρα. Τα παιδιά μπορεί να αρνηθούν πράξεις που μόλις έκαναν ή να μιλήσουν για τέρατα και απίθανες εμπειρίες. Σε αυτή τη φάση η φαντασία είναι πολύ ισχυρή και τα παιδιά δεν ξεχωρίζουν πλήρως το πραγματικό από το φανταστικό. Η πρόθεση εξαπάτησης απουσιάζει σχεδόν ολοκληρωτικά και το ψέμα λειτουργεί περισσότερο ως δημιούργημα φαντασίας παρά ως συνειδητή απόκρυψη. Πρόκειται για πρωτογενή ψέματα, δηλαδή εκφράσεις που εντάσσονται στη φυσιολογική εξερεύνηση του κόσμου και των δυνατοτήτων της γλώσσας.
Γύρω στα 4–5 χρόνια αρχίζουν τα πρώτα συνειδητά ψέματα. Τότε αναπτύσσεται η θεωρία του νου, δηλαδή η ικανότητα του παιδιού να αντιλαμβάνεται ότι οι άλλοι δεν γνωρίζουν όσα γνωρίζει εκείνο. Έτσι, το παιδί μπορεί να αποκρύψει μια αταξία, να πει ψέμα για να αποφύγει μια τιμωρία ή να διεκδικήσει κάτι που θέλει. Εμφανίζονται και τα πρώτα «λευκά ψέματα», δηλαδή μικρές παραποιήσεις της αλήθειας με σκοπό να προστατεύσουν τα συναισθήματα κάποιου. Αυτά τα ψέματα δεν έχουν κακόβουλο χαρακτήρα, αποτελούν μέρος της κοινωνικής μάθησης και της επιθυμίας του παιδιού να παραμείνει αποδεκτό.
Στην ηλικία των 6–7 ετών τα ψέματα γίνονται περισσότερο στρατηγικά. Τα παιδιά μπορούν πλέον να θυμηθούν τι έχουν πει, να συντηρήσουν ένα ψέμα και να αναπροσαρμόσουν τη συμπεριφορά τους ώστε να μην προδοθούν. Τα ψέματα σε αυτή τη φάση συνδέονται συχνά με την ανάγκη εντυπωσιασμού ή αυτοπροβολής, για παράδειγμα όταν ισχυρίζονται ότι η οικογένειά τους έχει κάτι εξαιρετικό ή ότι τα ίδια είναι τα καλύτερα σε μια δραστηριότητα. Παράλληλα, χρησιμοποιούνται για να κερδίσουν προσοχή, να επικρατήσουν στο παιχνίδι ή να εξασφαλίσουν οφέλη.
"Τα ψέματα των παιδιών είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με την ανάπτυξή τους."
Μεταξύ 8 και 11 ετών εμφανίζονται τα πιο σύνθετα κοινωνικά ψέματα. Σε αυτή την ηλικία η κοινωνική ένταξη και η φιλία αποκτούν μεγαλύτερη σημασία και το παιδί αρχίζει να χρησιμοποιεί το ψέμα για να διαχειριστεί σχέσεις, να ταιριάξει με τις παρέες, να προστατεύσει φίλους ή να αποφύγει κοινωνική αμηχανία. Το ψέμα γίνεται πιο λεπτό, μπορεί να βασίζεται σε παραλείψεις και να έχει καθαρά κοινωνικό σκοπό. Η ηθική σκέψη δυναμώνει και το παιδί αρχίζει να αναρωτιέται πότε «επιτρέπεται» να πει ψέματα.
Στην εφηβεία, από τα 12 έως τα 18, το ψέμα σχετίζεται με την ταυτότητα και την αυτονομία. Οι έφηβοι επιθυμούν χώρο, ανεξαρτησία και μικρότερο έλεγχο από τους γονείς. Έτσι, συχνά αποκρύπτουν πού ήταν, με ποιον και τι έκαναν. Τα ψέματα αυτά δεν έχουν πάντα αρνητικό χαρακτήρα, αποτελούν μέρος της αναπτυξιακής πορείας προς την ενηλικίωση. Παράλληλα, οι έφηβοι μπορεί να χρησιμοποιήσουν ψέματα για να προστατεύσουν φίλους, να αποφύγουν συγκρούσεις ή να καλύψουν ανασφάλειες. Σε περιβάλλοντα αυστηρής γονεϊκότητας τα ψέματα τείνουν να αυξάνονται, συχνά ως τρόπος προστασίας του προσωπικού χώρου.
Παρά τις ηλικιακές διαφορές, ορισμένες κατηγορίες ψεμάτων εμφανίζονται σε όλη την παιδική και εφηβική πορεία: ψέματα αποφυγής τιμωρίας, ψέματα για απόκτηση οφέλους, ψέματα εντυπωσιασμού, λευκά ψέματα που προστατεύουν συναισθήματα, ψέματα για να προστατευτούν φίλοι ή μέλη της οικογένειας, καθώς και ψέματα φαντασίας. Τα παθολογικά ψέματα είναι σπάνια και εμφανίζονται μόνο όταν το ψεύδος γίνεται επαναλαμβανόμενο, ακραίο και χωρίς σαφή κίνητρο.
Συνοψίζοντας, τα ψέματα των παιδιών είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με την ανάπτυξή τους. Δεν αποτελούν απόδειξη κακής πρόθεσης, αλλά δείχνουν τις ανάγκες, τις ανησυχίες και τα αναπτυξιακά τους βήματα. Για τους γονείς, η ψύχραιμη αντιμετώπιση και η κατανόηση του «γιατί» ενός ψέματος είναι πολύ πιο σημαντική από την άμεση διόρθωση της συμπεριφοράς. Δημιουργώντας κλίμα ασφάλειας, ενισχύοντας την ειλικρίνεια και δίνοντας το κατάλληλο παράδειγμα, μπορούν να βοηθήσουν το παιδί να μάθει να εκφράζεται με αλήθεια, χωρίς φόβο και χωρίς ντροπή.
Χαρισοπούλου Σοφία, Κλινική Ψυχολόγος Παιδιού & Εφήβου(MSc, MEd) Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια
