Κάθε παιδί κουβαλά μια ιστορία, οι βαθμοί δείχνουν μόνο ένα μέρος της.

Καθώς πλησιάζουν οι ημέρες ανακοίνωσης των βαθμών σε γυμνάσια και λύκεια, η σχολική επίδοση συχνά μετατρέπεται στο βασικό και, κάποιες φορές, μοναδικό κριτήριο αξιολόγησης ενός παιδιού. Ωστόσο, οι βαθμοί δεν προκύπτουν σε κενό πλαίσιο. Κάθε παιδί φέρει μαζί του μια προσωπική ιστορία, η οποία επηρεάζει άμεσα τη δυνατότητά του να συμμετέχει, να συγκεντρώνεται, να ρυθμίζει τα συναισθήματά του και να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις της σχολικής ζωής.

"Συμπεριφορές που συχνά χαρακτηρίζονται ως «αδιαφορία», «έλλειψη προσπάθειας» ή «αντιδραστικότητα» μπορεί να είναι απλώς προσαρμοστικές απαντήσεις σε καταστάσεις που ξεπερνούν τις ψυχικές αντοχές του."

Η σύγχρονη αναπτυξιακή και εκπαιδευτική ψυχολογία υπογραμμίζει ότι η μάθηση είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το συναισθηματικό και οικογενειακό πλαίσιο του παιδιού. Το παιδί δεν «αφήνει» την προσωπική του ζωή έξω από την πόρτα της τάξης· την κουβαλά μαζί του στο θρανίο. Γεγονότα ζωής όπως ένα διαζύγιο, μια σοβαρή ασθένεια γονέα, οικονομικές δυσκολίες, η απώλεια ενός σημαντικού προσώπου ή η έκθεση σε χρόνιες οικογενειακές εντάσεις δεν αποτελούν απλώς στρεσογόνους παράγοντες. Αντίθετα, επηρεάζουν την αυτορρύθμιση, την προσοχή, τη μνήμη και τη συναισθηματική διαθεσιμότητα του παιδιού για μάθηση. Ένα παιδί που βρίσκεται σε διαρκή κατάσταση εσωτερικής επιφυλακής δεν έχει την ψυχική ενέργεια να επενδύσει στη μάθηση. Συμπεριφορές που συχνά χαρακτηρίζονται ως «αδιαφορία», «έλλειψη προσπάθειας» ή «αντιδραστικότητα» μπορεί να είναι απλώς προσαρμοστικές απαντήσεις σε καταστάσεις που ξεπερνούν τις ψυχικές αντοχές του.

Με βάση όλα τα παραπάνω, είναι σημαντικό, πριν περιοριστούμε στην απλή καταγραφή ενός βαθμού για ένα παιδί, να δούμε την ιστορία του με πιο εξατομικευμένη ματιά. Η εξατομικευμένη προσέγγιση δεν σημαίνει χαμηλότερες προσδοκίες, αλλά ρεαλιστική κατανόηση του σημείου στο οποίο βρίσκεται κάθε παιδί. Σημαίνει να αναρωτηθούμε όχι μόνο «τι βαθμό θα πάρει;», αλλά και «τι χρειάστηκε να κουβαλήσει για να φτάσει μέχρι εδώ;». Η θεωρία της αυτοκαθοριζόμενης μάθησης (Self-Determination Theory) τονίζει ότι η αίσθηση ασφάλειας, κατανόησης και αποδοχής αποτελεί βασική προϋπόθεση για εσωτερικό κίνητρο και ουσιαστική εμπλοκή στη μαθησιακή διαδικασία.

Σε πρακτικό επίπεδο, ο/η εκπαιδευτικός μπορεί να έρθει κοντά στο παιδί αφιερώνοντας χρόνο για σύντομες προσωπικές συζητήσεις, δείχνοντας ειλικρινές ενδιαφέρον για τα συναισθήματα και τις εμπειρίες του. Η παρατήρηση της συμπεριφοράς στην τάξη, οι ανοιχτές ερωτήσεις και η δημιουργία ενός ασφαλούς, υποστηρικτικού πλαισίου ενισχύουν την εμπιστοσύνη και επιτρέπουν στο παιδί να εκφράσει σκέψεις ή φόβους χωρίς φόβο κρίσης. Μερικά παραδείγματα ανοιχτών ερωτήσεων που μπορούν να βοηθήσουν είναι:

• «Υπάρχει κάτι στη ζωή σου εκτός σχολείου που σε κάνει να νιώθεις περήφανος/η;»,
• «Πες μου για μια στιγμή που ένιωσες λυπημένος/η ή αναστατωμένος/η πρόσφατα»,
• «Τί σε βοηθάει να νιώθεις ασφαλής όταν ανησυχείς;» ή για εφήβους,
• «Υπάρχουν πράγματα που σε φοβίζουν ή σε αγχώνουν και δεν τα λες σε κανέναν;»
• «Ποιος ή τι σε στηρίζει περισσότερο όταν αισθάνεσαι πιεσμένος/η ή στεναχωρημένος/η;».

Τέτοιου είδους ερωτήσεις δίνουν στο παιδί ή τον έφηβο τη δυνατότητα να μιλήσει για τα συναισθήματά του και τις εμπειρίες του με έναν ασφαλή, μη κριτικό τρόπο.

Παράλληλα, η συνεργασία με τους γονείς και η χρήση δημιουργικών δραστηριοτήτων, όπως παιχνίδι, ζωγραφική ή η δημιουργική γραφή, βοηθούν τον/την εκπαιδευτικό να κατανοήσει καλύτερα το προσωπικό και οικογενειακό πλαίσιο που επηρεάζει τη μάθηση και τη συμπεριφορά του παιδιού.

Έχοντας όλα αυτά υπόψη, οι ενήλικες γύρω από το παιδί καλούνται να λειτουργήσουν ως ρυθμιστικοί παράγοντες. Η αναγνώριση της προσωπικής ιστορίας του παιδιού, η δημιουργία ενός ασφαλούς πλαισίου και η αποφυγή ετικετών μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά και να ενισχύσουν τη σχολική και ψυχική ανθεκτικότητα. Οι βαθμοί είναι ένα στιγμιότυπο, το παιδί όμως ακολουθεί μια διαδρομή. Και συχνά, η παρουσία του στην τάξη δεν είναι αποτέλεσμα «κακής συμπεριφοράς», αλλά αποτέλεσμα μιας ιστορίας που δεν μπορεί -και δεν πρέπει- να σηκώσει μόνο του.

Σοφία Χαρισοπούλου

Ψυχολόγος Παιδιού και Εφήβου (MSc, MEd)

Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια